yelamdenu

Prof. dr. Arjo Klamer is hoogleraar in de economie van de kunst en cultuur aan de Erasmus universiteit in Rotterdam. Afgelopen dinsdag hield hij in Rotterdam een lezing die de vraag stelde of de globalisering een zegen, dan wel een vloek is.

U raadt het al, het is een zegen voor de consument met koopkracht, die voor belachelijk lage prijzen kleding, pc’s, schoenen en fruit jaarrond kan consumeren, aangevoerd van over de hele wereld. Een vloek daarentegen is het voor het milieu en, het belangrijkste, het leidt tot een toename van onrecht. Overigens plaatste dr. Klamer de kanttekening dat dit allemaal weinig uniek is: eerder in de geschiedenis hebben “globalisering”-achtige ontwikkelingen zich voorgedaan.

Een groot deel van de lezing werd gesproken over de aangeboren neiging van de mens om zich comfortabel te voelen bij een bepaalde (etnische) groep. Nu de wereld steeds kleiner word, maar het individu en zijn identiteit dreigt te verdrinken in de (al dan niet bewuste) pogingen van multinationale onderneming en internationale handel en verkeer om deze identiteit te vervangen door de enkelvoudige identiteit van globale consument, is het vreemd noch bedreigend dat mensen zich opnieuw afvragen bij welke club zij horen. Fenomenen als de opkomst van Wilders zijn begrijpelijk in het licht van de globalisering, die gepaard gaat met immigratie en de vraag wat (in dit specifieke geval) de Nederlandse identiteit nu precies inhoudt, en misschien kunnen zij wel louterend werken.

Klamer liet de toehoorder in de steek toen hij opmerkte dat "wij geen antwoord hebben op de globalisering". Hij bedoelde hiermee dat nationale staten en hun jurisdicties geen vat krijgen op mondiale kapitaalstromen en de manieren waarop transnationale ondernemingen als Philips nationale (belasting- en andere) wetten met creatief boekhouden kunnen omzeilen.

Hier had de econoom Klamer kunnen opmerken dat, hoewel het helemaal juist is dat individuele (vooral de kleinere) naties moeilijk grip kunnen krijgen op de mondiale geldstromen en de transnationale bedrijven, landelijke en regionale politici wel degelijk actief meewerken aan de globalisering. Of daar tegenwerking aanbieden, met aanmerkelijk minder succes. Politici die aanhanger zijn van de neoliberale ideologie hebben het afgelopen decennium hard gewerkt aan verzelfstandiging, privatisering, fusies en acquisities waarbij landelijk opererende bedrijven en instellingen over de grens kopen, dan wel gekocht worden. Dit is dan misschien deels een “onvermijdelijke ontwikkeling”, deels moet het door nationaal geldende financiële regels wel degelijk worden goedgekeurd, en de wetgever heeft ook niet stilgezeten om de intensivering van “globaliserende” tendensen te versterken.

Nog meer in het groot opererende instellingen als de Wereldbank en het IMF zijn ook gewoon door mensen gestuurd; politici zijn hierbij betrokken, en het handelen van deze instellingen, die consequent neoliberaal beleid voeren in de landen die aan hen worden overgeleverd, is allerminst natuurlijk, onvermijdelijk, of niet door mensen bij te sturen.

Hierover echter van prof. dr. Klamer geen woord.

Nu we dus, aldus Klamer, “geen antwoord” hebben op de globalisering, is het de vraag wat we dan met ons onbehagen aan moeten. In antwoord op zijn eigen vraag kwam Klamer met een, laten we maar zeggen, vaag verhaal. In alle eerlijkheid, de lezing speelde zich af in het tijdelijk onderkomen van de afgelopen maand volledig gesloopte Pauluskerk aan de Westersingel. Zijn antwoord was dus, niet helemaal onverwacht, spiritueel van aard. Je kunt op een “maandag”-manier naar de globalisering kijken, en dan zie je hoe bepaalde mensen miljarden binnenslepen dankzij de mogelijkheden die de globalisering biedt. Of je kunt zelf een van deze mensen proberen te zijn, en meegaan in de race. Op een “zondag”-manier kijkend naar de globalisering, een spirituele manier dus, kun je de gekte ontstijgen en je afvragen wat Rijkman Groenink (het voorbeeld dat Klamer aanhaalde) nou eigenlijk geestelijk beter wordt van al dat geld dat hij heeft binnengehengeld. Parafraserend, “dat hij al dat geld heeft, dat is toch zíjn probleem?”

Voor de duidelijkheid, we hebben het hier over een econoom die hoogleraar is aan de Erasmus universiteit in Rotterdam, een instelling die op economisch gebied een reputatie hoog te houden heeft. Ik heb geen bezwaren tegen spiritualiteit, maar van een econoom die een lezing houdt over de globalisering mag je iets anders verwachten dan capitulatie.

Klamer is, zo geeft hij zelf toe, in verwarring. Zelf raakte ik in verwarring toen hij nog een stap verder ging en melding maakte van de indruk die een boek van de Brit John N. Gray op hem achter liet. Gray, een criticus van het neoliberalisme, is pessimistisch over de mogelijkheid om het streven naar materiële welvaart, en dus meer mensen op deze aardbol die ook nog langer leven, te verzoenen met vrede en stabiliteit. Klamer zegt hiervan in de war te raken; zou het stiekem wel een goed idee zijn als oorlogen en andere rampen zo nu en dan een substantiële hoeveelheid mensen zouden wegvagen? Is dat de enige manier? Hierbij wekte hij sterk de indruk dat hij het had over de toekomst, niet over het directe heden.

Op mijn vraag of hij niet van mening was dat de krachten die op de meest agressieve wijze streven naar uitbreiding van macht en het beheersen van grondstoffen, tegelijkertijd bezig zijn, bij wijze van bewust op de koop toe genomen ‘collateral damage’, met het uitroeien van grote aantallen mensen in het Midden-Oosten en Centraal-Azië, antwoordde hij dat ‘die mensen’ zelf dat onderling in veel grotere mate deden of doen, en dat het er onder Saddam Hussein ook niet altijd even vrolijk aan toe ging.

Hierover was ik wel even verbaasd. Van een (voormalig?) criticus van het neoliberalisme zou je eventueel nog kunnen verwachten dat hij van de futiliteit uitgaat van pogingen om naar mondiale almacht strevende krachten te beteugelen. Het is inderdaad niet makkelijk om het op te nemen tegen de militaire macht van de VS en de manier waarop deze zich de wereldolievoorraad probeert toe te eigenen. Maar het bagatelliseren van de Amerikaanse bijdrage aan de ellende in de wereld is voor een criticus van de globalisering toch wel verrassend, vooral nu ook Iran duidelijk in het vizier is gekomen. Het leger van de VS levert niet de enige bijdrage aan dood, ellende en vernietiging in de wereld, maar het imperium doet er wel alles aan om daar niet mee te hoeven ophouden.

Prof. dr. Klamer, niet iedereen kan zich uw afstandelijke spiritualiteit veroorloven.