Opvallend aan de documentaire Zeitgeist, een indrukwekkende, knap gemaakte en miljoenen keren online bekeken film met cultstatus, is het idee dat aangezien aan Jezus allerlei gebruikelijke oosterse attributen werden toegeschreven, hij daarom nooit heeft rondgelopen. Jezus is, volgens de makers van het pamflet, waarschijnlijk een verzinsel. Hier treft u een transcript aan van de gesproken tekst in deel 1 van de film.
Enkele van die attributen zijn de maagdelijke geboorte, de 12 discipelen, de gewelddadige dood aan het kruis, verwijzingen naar tekenen van de dierenriem (Vissen; Waterman; Lukas 22,10, waarin Jezus verwijst naar de “waterdrager”, i.e., Waterman), de “aeonen” — tijdperken van eeuwen die overeenkomen met de stand van de aarde in de constellaties, het belang van de zon (en Horus) en diens band met Sirius, en meer kenmerken die bekend waren aan, en uitvoerig cultureel uitgewerkt door, o.a. de Egyptenaren in de oudheid.
![]()
Precies het feit dat de Griekse en Egyptische laag, m.a.w., de Hellenistische laag in het Nieuwe Testament over de joodse/Judeese/Israëlitische laag van Jezus’ traditie heen is gelegd, waar Zeitgeist op wijst, toont aan dat Jezus nu juist wel een historische figuur is. Het was gebruikelijk in de oudheid dat aan figuren van groot aanzien goddelijke, mythische en/of legendarische kenmerken worden toegeschreven, en Jezus is daarop geen uitzondering — afstammeling van David, de gezalfde koning van Israël, geboren in Betlehem, geboren uit een maagd die zwanger werd van Gods Heilige Geest, opgestaan uit de dood, wondergenezer, duiveluitdrijver, zoon van God.
Delen van deze attributen komen direct uit de joodse traditie, delen uit de hellenistische en Egyptische tradities. Over die joodse laag vertelt Zeitgeist de kijker echter niets. Dit is de laag waarin Jezus spreekt over zijn ethiek, zijn morele opdracht, waarschuwingen, vermaningen en aanmoedigingen. Hij maakt er tijdgenoten, mensen uit het religieuze establishment, belachelijk, vermeldt zijn afkeer van bepaalde machthebbers, legt de Tora uit, draagt mensen op om armen en zieken bij te staan, doet provocerende, eschatologische uitspraken die de traditie in een ander licht zetten, spreekt over de corrumperende invloed van rijkdom, over geweld, de doodstraf, over God, zonde, vertrouwen, over de “Mensenzoon”, het Koninkrijk van God, over de vijand, geweld, autoriteit, corruptie, diefstal, de rustdag, de geboden, de Farizeeën, de tempel, verleiding, over profetie. Veelvuldig citerend uit de Tora laten de teksten over Jezus zien dat Jezus, wie hij ook was, diepgeworteld was in de traditie van de Mondelinge Tora.
Jezus’ gezicht zoals afgebeeld op de Lijkwade van Turijn
Deze ethische laag van de Jezus-beweging kan niet onder het tapijt worden geveegd zonder de mogelijkheid van een goed begrip van Jezus en het christendom te verliezen. Vanuit een egyptologisch standpunt, gezien alle egyptologische beelden die het Nieuwe Testament (her)gebruikt, wordt geconcludeerd dat de hele figuur Jezus waarschijnlijk een verzinsel is. Maar wie heeft dan de hele “joodse laag” van het Nieuwe Testament bij elkaar verzonnen? Die laag is zeker niet afkomstig uit Egypte, maar uit de Judeese schriftgeleerdheid — de juristen, geleerden, “rabbijnen” (de laatste term is min of meer anachronistisch, maar met het “rabbijnse jodendom” wordt vaak het jodendom bedoeld zoals we dat kennen uit de joodse literatuur vanaf de tweede eeuw na Chr.).
Deel 1 van Zeitgeist, the Movie* bevat dus fascinerende egyptologische informatie, en laat zien dat het christendom veel meer geworteld is in het (Hellenistische) “heidendom” dan de orthodoxie wil toegeven. Maar ook op katholieke seminaries wordt onderwezen hoe verschillende “heidense” beelden hun weg hebben gevonden in de christelijke beeldtaal, zij het waarschijnlijk wat minder fundamenteel dan een egyptoloog het zou doen.
Ook de Egyptische en Babylonische/Mesopotamische achtergronden van de Israëlitische godsdienst (wat weer iets anders is dan het jodendom) zijn algemeen bekend, waarschijnlijk meer in de academische wereld dan onder het grote publiek, maar ook daar staan ideeën over de ontlening van bijv. het scheppingsverhaal, de grote vloed, en andere bijbelse thema’s niet op de spreekwoordelijke Index. Teksten als het Gilgamesj Epos, Enuma Elisj, of de Codex Hammurabi zijn in Europese talen vertaald en als populaire edities uitgegeven. Het idee dat ideeën, thema’s en verhalen uit deze teksten ten grondslag liggen aan ideeën, thema’s en verhalen in de Hebreeuwse Bijbel wordt niet onderdrukt, verzwegen of gecensureerd — of wellicht wel, in de fundamentalistische streken, scholen en gezinnen van met name de Verenigde Staten. De film is dan ook een typisch Noord-Amerikaans product, in de manier waarop het reageert op bij uitstek literalistisch, Noord-Amerikaans christelijk fundamentalisme. Hoogstens wordt het in Europa en elders, door onverschilligheid in het onderwijs, genegeerd.
De vraag of de schatkamer van onze beschaving, onze geschiedenis, onze navelstreng met het verleden, in goede handen is bij ons onderwijs, bij onze media en in onze wetenschap, is een andere dan de vraag in hoeverre het christendom en andere religies worden gebruikt door establishments om een zo groot mogelijke greep op een onnozel en goedgelovig gehouden bevolking te kunnen houden.
Zeitgeist, the Movie vermengt de eerste vraag met de tweede, in zijn urgente streven om dat misbruik aan de kaak te stellen. Maar doet dat op een wat naïve manier, die de authentieke Egyptische (en meer in het algemeen, “heidense”) tradities impliciet verheerlijkt en de “plagiërende” christelijke teksten, de naar verluid op plagiaat berustende christelijke traditie beschouwt als bedrog.
Met zo’n egypocentrische instelling is het mogelijk om de enorme machtsuitoefening die in Egypte heeft bestaan in samenhang met diezelfde mythes te verzwijgen. De Egyptische koningen lieten verbijsterende bouwwerken oprichten, niet alleen piramides maar ook ontzagwekkende tempels, waarvoor een enorme hoeveelheid zware arbeid is ingezet. Het is niet bekend hoeveel slavenarbeid hieraan ten grondslag ligt (egyptologen stellen vaak dat er netjes voor betaald werd) en in welke mate de gemiddelde Egyptische landbouwer in de oudheid er gelukkiger van werd dat ergens aan de Nijl enkele van de indrukwekkendste bouwwerken in de geschiedenis van de mensheid werden gebouwd. Maar ook die religie, met een vergoddelijkte farao, met piramides die in hun positie en maat een spiegel vormden van de toenmalige constellaties (die zijn inmiddels wat opgeschoven), met enorme fallussymbolen (de obelisken), een van de meest agressieve vormen van machtsvertoon, ook die religie berustte deels op het uitoefenen van autoritaire macht. Ook de meest illustere Griekse denker uit de geschiedenis, Sokrates, werd in de oudheid ter dood gebracht omdat hij, naar verluid (althans volgens de aanklacht), ongeloof had tentoongespreid aan de goden van de stad.
De beschuldiging dat het overnemen door het christendom van bovengenoemde Hellenistische/Egyptische beelden gelijk zou staan aan plagiaat, zoals de film zegt, is ook merkwaardig. Plagiaat is een vrij modern concept, dat ervan uitgaat dat een auteur ter meerdere persoonlijke eer en glorie andermans tekst onder eigen naam publiceert. In de oudheid wilde een auteur niet verdacht worden van het persoonlijk introduceren van “nieuwe” ideeën — teksten werden toegeschreven aan oudere, hogere autoriteiten; auteurs schreven hun creativiteit toe aan goddelijke inspiratie; en het hergebruik van thema’s, legenden, mythes en ideeën en het ervan aanpassen in de gewenste context en aan het gewenste publiek was een volkomen geaccepteerde praktijk in de oudheid. Er bestaan psalmen waarin de naam van een (soms vrouwelijke) godheid is vervangen door YHWH, de naam van de God van Israël. De Tien Geboden zijn geïnspireerd op voorbeelden in de Babylonische Codex Hammurabi en kennen Egyptische, Zoroastrische, Boeddhistische, en Hindoe parallellen. Het verhaal van de Stenen Tafelen schijnt ook talloze parallellen te hebben in de Mediterrane wereld en verder naar het oosten, enzovoort. Is dat plagiaat? Of is het “gewoon” de gedeelde traditie van het Nabije Oosten in de oudheid?
Dat is een anachronistisch kenmerk van Zeitgeist the Movie. Ook redeneert het dus, zoals gezegd, vanuit een specifiek Amerikaans fundamentalistisch christendom — en zo betoogt het met grote zekerheid dat godsdienst een verzinsel is van het establishment, om de mens eronder te houden. Een deels valide verdenking, maar niet op grond van het Nieuwe Testament, de oerteksten van de Jezus-beweging in de Oudheid.
Zeitgeist verzwijgt ook dat er religie is die tegen de status quo wordt ingezet, zoals de zgn. bevrijdingstheologie in Latijns Amerika en ook in de VS zelf. De islam bijv. is ook een godsdienst die wordt ingezet tegen de status quo, zoals in Afrika, waar vrouwen, armen, of studenten zich, beroepend op o.a. de Koran en de islamitische traditie, sociale, economische en seksuele hervorming opeisen, bijv. door te wijzen op de rechten en vrijheden die vrouwen in de islam behoren te genieten, of op het egalitaire karakter van de islam.
Het is zeker waar dat het christendom is gebruikt door machthebbers - het werd niet voor niets de Romeinse staatsgodsdienst, een cruciale ontwikkeling. Maar met Jezus’ optreden als profeet heeft dat verder weinig te maken. Het onderzoek van Zeitgeist en het onderliggende werk van de auteur D.M. Murdock**, alias “Acharya S”, dat ten grondslag ligt aan deel 1 van Zeitgeist, zou zich moeten richten op de vraag hoe het establishment de volksbeweging die in essentie de kiem is geweest van de volgelingen van Jezus van Nazareth, heeft kunnen transformeren in een instrument van de macht, ter behoud van de status quo. Daarbij moet het ook beschrijven welke bewegingen zich hier in de loop van de geschiedenis tegen hebben verzet, of hebben geprobeerd dit te hervormen. Is de geschiedenis van het christendom misschien duisterder dan die van veel andere religies? Waaruit bestaat de volkse kant van het christendom? En komt veel van de “heidense invloed” in het christendom mogelijk niet van onderop, als volkse elementen, het christendom binnen, in plaats van door middel van een sinistere samenzwering van creatieve machtstheologen?
Sirius, de “Ster in het oosten”, aankondiger van de geboorte van Jezus, de jaarlijkse vloed van de Nijl, en van Osiris, Egyptische godheid, ook voorzien van titels als “Goede Herder”, “de Opstanding”, “Wedergeboorte”
Een groot belang is in de katholieke kerk bijv. toegekend gaan worden aan Maria, Moeder van God (een niet-orthodoxe praktijk die het concept van de moedergod terugbracht nadat deze was uitgeroeid in de Israëlitische godsdienst). De verering van Maria was een element waar in de reformatie na de middeleeuwen korte metten mee werd gemaakt, zodat de masculiene, wraakzuchtige oorlogsgod in bepaalde kringen zijn herintrede kon doen, met name onder aanhangers van het protestantisme. De hervormde manier van lezen van het Oude Testament werd niet zoals de joodse traditie (door mystificatie, interpretatie, vergelijking, vorming van vaste uitlegtradities) op een hoger plan getild, maar grofgezegd vooral gelezen als een duister geschiedenisboek van Gods interactie met een ongehoorzame, onverbeterlijke mensheid.
Met andere woorden, de geschiedenis van het christendom is complex, rommelig, en veelomvattend. De misdaden begaan in naam van God, Jezus, het christendom, de bijbel, of de heiligen zijn talrijk. Maar westerse cultuurkritiek, en christelijke cultuurkritiek, kan niet uitsluitend over een verondersteld plot gaan, bijna tweeduizend jaar geleden gesmeed door een doortrapte elite die het volk met een paar gewiekste mythes in slavernij voert. Of toch? Graag uw zeer op prijs gestelde commentaar.
* De tweede en derde delen gaan over nine eleven, het frauduleuze Federal Reserve System, en de manipulatie van de politiek door een economische elite die het voeren van oorlog gebruikt om enorme winsten te behalen.
** Zij is ook de auteur van The companion guide to Zeitgeist part 1.
